چکیده

«خُلق» یکی از مهمترین ابعاد شخصیت انسان است که تبیین فلسفی حقیقت آن، به غنای فلسفه اخلاق و شاخه های مختلف علوم اسلامی مرتبط با ین موضوع کمک می کند. از آنجا که فلسفه صدرائی از ظرفیت کافی برای این منظور برخوردار است، در این رساله، مسئله چیستی حقیقت خُلقیات و جایگاه آن در شخصیت انسان، با نگاهی وجود­شناسانه در چارچوب انسان شناسی صدرائی، بررسی شد. صدرا خُلق را بیانگر وضعیت جوهر نفس می­داند که حاصل غلبه یکی از قوای چهارگانه (عقل، خیال، شهویه، غضبیه) نسبت به سایرین است و هرگاه این وضعیت قوا در نفس به واسطه تکرار عمل به حد ملکه و رسوخ در نفس رسید، نفس دارای صورت جوهری جدیدی می شود که اعمال متناسب با آن، به سهولت و بدون تـأمل و درنگ واقع می شود. بر همین اساس، از نظر صدرا، نفس ناطقه در انسان فصل اخیر نیست و فصل اخیر انسان ها طی حرکت جوهری اشتدادی در طول حیات دنیوی شکل می گیرد؛ بدین صورت که پس از رسوخ و تثبیت یکی از وضعیت های چهارگانه حاصل از تسلط یکی از قوا بر دیگر قوای نفس، برای انسان ها یکی از چهار نوع انسانی ملکی، شیطانی، بهیمی و سبعی پدید می آید. فعل حاصل از خُلقیات، در عین مشابهت با سایر انواع فعل انسانی مثل عادت، مهارت و انفعالات نفسانی، متمایز از آنها است. با در نظر گرفتن جایگاه خلق در وجود انسان، در ساحت نظر و عمل بین مبادی ادراکی و تحریکی با خلق، رابطه متقابل و دوطرفه وجود دارد؛ قوای ادراکی مختلف (حس، خیال، عقل)، در تعیین و تشخص یکی از انواع چهارگانه خُلق، نقش اساسی و بنیادین دارد. از طرف دیگر، وضعیت خُلقی، تعیین کننده ظرفیت ادراکی نفس خواهد بود. در خصوص رابطه متقابل خُلق با عمل، از یک طرف، تکرار عمل، باعث ایجاد خُلقیات در نفس می شود. از طرف دیگر، پس از بوجود آمدن خُلق در نفس، همواره فعل متناسب با آن وضعیت جوهری نفسانی به سهولت و بدون رویه تحقق می یابد. نتایج این پژوهش نشان می­دهد، صدرا به جهت مبانی فلسفی خود نظیر اصالت وجود وتشکیک وجود و حرکت جوهری، نسبت به نگاه رایج مشاء در زمینه مسائل مرتبط با خُلق، نوآوری هایی دارد، از قبیل اینکه با نگاه وجودی به خُلق، خُلق دیگر یک عرض(کیف نفسانی) رسوخ یافته نیست، بلکه صورت جوهری جدیدی برای نفس، با آثار خاص خود خواهد بود. بر این اساس، ملاک جدید شرافت و ذلت نفس را برای دسته بندی خُلقیات ارائه می دهد که می­تواند پاسخگوی اشکالات و ابهامات نظریه مشائین باشد.

 کلیدواژه‌ها: خُلق، ملکه نفسانی، حرکت جوهری نفس، قوای چهارگانه نفس، ساحت نظر، ساحت عمل، ملاصدرا