هوش مصنوعی در سال‌های اخیر با سرعت چشمگیری در عرصه‌های مختلف علمی توسعه‌یافته و به یکی از فناوری‌های کلیدی در تحول فرآیندها و تصمیم‌گیری‌ها تبدیل‌شده‌است. این فناوری نوین با ورود به حوزه‌های حساس حقوقی، به‌ویژه حقوق خانواده که با زندگی شخصی و روابط انسانی ارتباط مستقیم دارد، فرصت‌های بی‌سابقه‌ و نیز تهدیداتی جدی را به همراه خود آورده‌است. بنابراین لازم است بررسی‌های دقیق و همه‌جانبه‌ای در این زمینه صورت‌گیرد تا از ظرفیت‌ها به نحو بهینه بهره‌برداری و چالش‌ها به درستی مدیریت شود. هدف پژوهش حاضر این است که با استفاده از روش اسنادی-کتابخانه‌ای، ظرفیت‌های هوش مصنوعی در حقوق خانواده را با تأکید بر قابلیت‌های آن در پیشگیری و حل اختلافات خانوادگی شناسایی کند، نمونه‌های موفق موجود را بررسی نماید، چالش‌های محتمل در جریان به‌کارگیری هوش مصنوعی در این حوزه را آشکار سازد و اقدامات مرتبط برای کنترل این چالش‌ها را مورد ارزیابی قراردهد. بررسی‌های صورت‌گرفته نشان‌می‌دهد هوش مصنوعی در عرصه‌های متعددی نظیر دسترسی به خدمات حقوقی، از جمله ارائه اطلاعات حقوقی به افراد، ارائه خدمات حقوقی به وکلا و شرکت‌های حقوقی و تولید و پردازش اسناد حقوقی، دارای ظرفیت‌های گسترده‌ای است. همچنین در زمینه تنظیم روابط مالی درون خانواده، از جمله نفقه، تنصیف دارایی، مهریه، اجرت‌المثل و سهم‌الارث، می‌تواند نقش مؤثری در تسهیل پیشبرد فرآیندهای مالی ایفاکند. فناوری هوش مصنوعی در پشتیبانی و حمایت از اعضای آسیب‌پذیر خانواده، مانند قربانیان خشونت خانگی و کودکان و نوجوانان نیز نمونه‌های موفق گسترده‌ای دارد. علاوه بر موارد مذکور، این فناوری می‌تواند در تسهیل فرآیندهای دادرسی و امور اداری نقش مؤثری به عنوان دستیار قاضی و مجری امور اداری ایفاکند. در خصوص کاربردهای هوش مصنوعی در پیشگیری و حل اختلافات خانوادگی، یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که این فناوری از طریق امکاناتی نظیر روش‌های برخط حل‌وفصل اختلافات و فناوری‌های پیش‌بینی نتایج دعاوی برای طرفین، می‌تواند به طور مستقیم و غیرمستقیم در پیشگیری و یا حل‌وفصل اختلافات تأثیرگذار باشد. عمده چالش‌های محتمل در جریان به‌کارگیری هوش مصنوعی در حقوق خانواده شامل ابهام در مسئولیت مدنی، نقض حریم خصوصی، عدم شفافیت و بروز تبعیض‌های الگوریتمی است که راهکارهای موجود و ممکن برای مواجهه با آن‌ها در این پژوهش بررسی‌شده‌است. در نهایت نتایج حاصله نشان‌می‌دهد که هوش مصنوعی ظرفیت‌های متعددی در حوزه حقوق خانواده دارد و نمونه‌های موفق جهانی وجوددارد که می‌توان در چهارچوب نظام حقوقی کشورمان از آن‌ها بهره‌برداری کرد. استفاده از این فناوری به عنوان یک بازوی قدرتمند در کنار دادگاه‌های خانواده می‌تواند سرعت پیشبرد دعاوی خانوادگی را افزایش‌دهد و همچنین از بروز اختلافات خانوادگی جلوگیری کرده و یا آن‌ها را خارج از فضای دادگاه به شیوه‌ای مؤثر حل‌وفصل نماید. بدین ترتیب، هوش مصنوعی نه تنها بستری برای ارتقای کارایی و عدالت در نظام حقوق خانواده به ارمغان می‌آورد، بلکه فرصت مناسبی برای بازتعریف و تسهیل فرآیندهای پیشگیری و حل اختلافات خانوادگی در کشور فراهم‌می‌کند.

هوش مصنوعی، حقوق خانواده، پیشگیری و حل اختلافات خانوادگی، اصل شفافیت، حریم خصوصی، تبعیض الگوریتمی.